Aynı Fiil Hem Suç Hem Disiplin İhlali İse: Ceza Yargılaması Sonuçlanmadan Disiplin Cezası Verilebilir mi?

Danıştay Onikinci Dairesi, E.2020/4412, K.2024/3712, T.24.09.2024

Anahtar Kelimeler: Disiplin cezası, masumiyet karinesi, şüpheden sanık yararlanır, ceza yargılaması, disiplin hukuku, Silahlı Kuvvetlerden Ayırma, 6413 sayılı Kanun

Bir kamu görevlisinin aynı davranışı hem ceza hukukunun hem de disiplin hukukunun konusuna girebilir. Bu durumda ceza yargılaması ile disiplin soruşturmasının birbirinden bağımsız yürütülebileceği genel olarak kabul edilmektedir. Ancak bu bağımsızlığın sınırı nerede çizilecektir?

Özellikle ceza suçunun maddi konusunu oluşturan fiil ile disiplin cezasının dayanağı olan fiil aynıysa, mesele yalnızca iki farklı hukuk dalının bağımsızlığı meselesi olmaktan çıkar. Bu noktada masumiyet karinesi ve şüpheden sanık yararlanır ilkesi, disiplin makamının yetkisinin de sınırını oluşturur.

Danıştay Onikinci Dairesinin 24.09.2024 tarihli kararı, bu açıdan önemli olmakla birlikte, kanaatimizce tartışmayı olması gereken noktaya kadar götürmemektedir.

Ceza ve disiplin hukuku bağımsızdır; fakat bu bağımsızlık sınırsız değildir

Ceza hukuku ile disiplin hukukunun farklı amaçlara ve yaptırımlara sahip olduğu açıktır. Aynı davranış bir taraftan suç, diğer taraftan disiplin ihlali oluşturabilir. Bu nedenle ceza davasının devam etmesi, her durumda disiplin soruşturmasının veya disiplin cezasının ertelenmesini gerektirmez.

Örneğin bir kamu görevlisinin görevini gereği gibi yerine getirmemesi ceza hukuku bakımından görevi kötüye kullanma veya görevi ihmal suçunun unsurlarını oluşturmayabilir; ancak aynı davranış kamu görevlisinin görev gereklerine aykırı hareket etmesi nedeniyle disiplin sorumluluğu doğurabilir.

Bu tür durumlarda ceza mahkemesinin “suç oluşmamıştır” şeklindeki değerlendirmesi ile disiplin makamının “disiplin ihlali gerçekleşmiştir” şeklindeki değerlendirmesi arasında zorunlu bir çelişki bulunmayabilir.

Ancak durum, disiplin ihlalinin maddi temelini doğrudan ceza suçunun oluşturduğu hâllerde farklıdır.

Rüşvet, zimmet veya cinsel istismar gibi bir suç isnadında, disiplin makamının kişiye yüklediği davranış ile ceza yargılamasının konusu olan davranış fiilen aynıysa, disiplin hukukunun bağımsızlığından hareketle ceza yargılamasının sonucu tamamen göz ardı edilemez.

Somut olay bu ayrımın tipik bir örneği

İncelenen uyuşmazlıkta davacı hakkında bir çocuğa yönelik cinsel istismar suçundan ceza yargılaması yürütülmüştür.

Aynı maddi olay nedeniyle davacı hakkında disiplin soruşturması yapılmış ve 6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu'nun 20. maddesi kapsamında “ahlaki zayıflık” gösterdiği kabul edilerek Silahlı Kuvvetlerden Ayırma cezası verilmiştir.

6413 sayılı Kanun'un 13. maddesi uyarınca Silahlı Kuvvetlerden ayırma cezası, kişinin Türk Silahlı Kuvvetleriyle ilişiğinin kesilmesi veya durumuna göre sözleşmesinin feshedilmesi sonucunu doğuran son derece ağır bir disiplin yaptırımıdır.

Buradaki problem açıktır:

Ceza yargılamasında “cinsel istismar fiilinin işlenip işlenmediği” araştırılırken, disiplin makamı aynı maddi olaydan hareketle “ahlaki zayıflık” bulunduğunu kabul etmektedir.

Dolayısıyla burada yalnızca “aynı olaydan farklı hukuki sonuçlar çıkarılması” söz konusu değildir. Disiplin yaptırımının maddi temeli, büyük ölçüde ceza davasının konusu olan aynı fiildir.

Masumiyet karinesi tam da burada devreye girer

Anayasa'nın 38. maddesinde güvence altına alınan masumiyet karinesi, kişinin suçluluğu kesinleşmiş bir mahkeme kararıyla ortaya konuluncaya kadar suçlu kabul edilmemesini gerektirir.

Bunun doğal sonuçlarından biri de şüpheden sanık yararlanır ilkesidir.

Bu ilkenin disiplin hukukuna birebir ceza hukukundaki şekliyle aktarılması gerekmeyebilir. Ancak disiplin cezasının dayandığı fiilin gerçekleştiğinin yeterli ve ikna edici delillerle ortaya konulması zorunludur. Bu ilke özellikle fiilin kişi tarafından işlenip işlenmediği ve isnat edilen davranışın ilgili disiplin normundaki tipe uyup uymadığı bakımından önem taşır.

Bu nedenle idare, ceza hukukundan bağımsız hareket edebilme yetkisini, henüz kesin olarak ortaya konulmamış bir fiili gerçekleşmiş kabul etme yetkisi olarak yorumlayamaz.

Beraat kararı her zaman disiplin cezasına engel değildir

Burada önemli bir ayrım yapılmalıdır.

Ceza mahkemesinin beraat kararı her durumda disiplin cezasını hukuka aykırı hâle getirmez.

Örneğin görevi ihmal suçundan yargılanan bir kamu görevlisi, eylemin ceza hukuku bakımından suç oluşturacak ağırlıkta olmaması nedeniyle beraat edebilir. Ancak aynı davranışın disiplin mevzuatındaki görev gereklerine aykırılık normunu ihlal edip etmediği ayrıca incelenebilir.

Çünkü bu durumda ceza suçu ile disiplin ihlalinin maddi unsurları aynı değildir.

Buna karşılık, ceza mahkemesinin “sanık bu fiili gerçekleştirmemiştir” şeklindeki tespiti veya fiilin sanık tarafından gerçekleştirildiğinin ispatlanamadığı bir durumda, aynı fiilin disiplin hukuku bakımından gerçekleşmiş kabul edilmesi çok daha ciddi bir sorun yaratır.

Burada disiplin makamı aslında farklı bir fiili değerlendirmemekte, ceza yargılamasında ispatlanması gereken aynı maddi vakıayı başka bir hukuki ad altında yeniden kabul etmektedir.

Kanaatimizce masumiyet karinesinin asıl koruyucu işlevi de bu noktada ortaya çıkar.

Danıştay'ın kararı neden isabetli, fakat yetersizdir?

Danıştay, somut olayda mevcut delillerin disiplin cezası verilmesi için yeterli olmadığını ve ceza yargılamasının sonucunun beklenmesi gerektiğini kabul etmiştir.

Bu sonuca katılmak gerekir.

Çünkü disiplin soruşturmasında yeni ve yeterli deliller ortaya konulmamış, ceza soruşturmasında alınan ifadeler büyük ölçüde esas alınmış ve ifadeler arasındaki çelişkiler giderilmemiştir. Üstelik disiplin soruşturmasını yapanlar da ceza davasının sonucunun beklenmesi gerektiği yönünde görüş bildirmiştir.

Ancak kanaatimizce Danıştay'ın gerekçesi masumiyet karinesi bakımından daha ileri götürülmeliydi.

Zira burada sorun yalnızca “deliller yeterli değil, ceza davasını bekleyelim” değildir.

Daha temel soru şudur:

Ceza yargılamasına konu olan aynı fiil henüz kesin biçimde ortaya konulmamışken, idare bu fiili disiplin hukuku bakımından gerçekleşmiş kabul ederek kişinin mesleki statüsünü sona erdirebilir mi?

Özellikle disiplin yaptırımının doğrudan bu fiile bağlı olduğu durumlarda kanaatimizce bunun kabul edilmesi, masumiyet karinesinin koruma alanını önemli ölçüde daraltacaktır.

Somut olayda Yargıtay'ın bozma kararı neden önemli?

Dosyada ceza mahkemesi tarafından verilen beraat kararı istinaf incelemesinden geçerek onanmış; ancak Yargıtay tarafından daha sonra bozulmuştur. Dolayısıyla Danıştay'ın önündeki tarihte ceza yargılaması henüz kesinleşmiş değildir.

Danıştay'ın bu nedenle kesin bir beraat kararının disiplin hukukuna etkisini tartışmak yerine ceza yargılamasının sonucunun beklenmesi gerektiği sonucuna ulaşması anlaşılabilir.

Bununla birlikte, kanaatimizce burada önemli bir varsayımsal soru ortaya çıkmaktadır:

Beraat kararı kesinleşmiş olsaydı ne olacaktı?

Eğer kesinleşmiş beraat kararı, davacının disiplin cezasına dayanak yapılan aynı fiili işlemediğini veya isnadın somut delillerle ortaya konulamadığını kesin olarak ortaya koymuş olsaydı, aynı maddi fiilin “ahlaki zayıflık” adı altında gerçekleşmiş kabul edilerek Silahlı Kuvvetlerden Ayırma cezası verilmesi kanaatimizce masumiyet karinesiyle bağdaşmayacaktı.

Bu nedenle Danıştay'ın kararındaki bekleme yükümlülüğünü yalnızca usul ekonomisi veya eksik inceleme gerekçesiyle açıklamak yeterli değildir. Bunun arkasında, doğrudan doğruya masumiyet karinesinin disiplin hukukuna yansıyan bir sınırı bulunmaktadır.

Peki idarenin eli tamamen mi bağlanmalı?

Hayır.

Ciddi bir suç isnadı bulunan kişinin görevde bulunmasının kamu hizmeti açısından sakıncalı olduğu düşünülüyorsa, idarenin mutlaka nihai disiplin yaptırımına başvurması gerekmez.

Kanuni şartların bulunması hâlinde görevden uzaklaştırma gibi geçici idari tedbirler kullanılabilir.

Bu çözüm, iki menfaati daha dengeli biçimde koruyabilir:

Bir tarafta kamu hizmetinin, kurumun ve üçüncü kişilerin korunması;

diğer tarafta ise henüz kesinleşmemiş bir suç isnadı nedeniyle kişinin meslekten çıkarma sonucunu doğuran ağır bir disiplin yaptırımıyla karşı karşıya bırakılmaması.

Elbette görevden uzaklaştırmanın da kendi kanuni şartlarına ve ölçülülük ilkesine uygun olması gerekir. Ancak ceza yargılamasının sonucu beklenirken geçici tedbir ile nihai disiplin yaptırımının birbirinden ayrılması, masumiyet karinesinin korunması bakımından daha dengeli bir çözüm sunmaktadır.

Sonuç

Ceza hukuku ile disiplin hukukunun bağımsızlığı, tartışmasız biçimde kabul edilmesi gereken bir ilkedir. Ancak bu ilke, aynı maddi fiilin ceza yargılamasında henüz ispatlanmadığı veya kesin olarak ortaya konulmadığı hâllerde, idarenin bu fiili disiplin hukuku bakımından gerçekleşmiş kabul edebilmesi şeklinde anlaşılmamalıdır.

Kanaatimizce belirleyici ölçüt, ceza davası ile disiplin soruşturmasının aynı olaya ilişkin olup olmadığı değil, disiplin yaptırımının dayandığı fiil ile ceza yargılamasına konu fiilin maddi olarak aynı olup olmadığıdır.

Bu ayrım, özellikle rüşvet, zimmet, cinsel istismar gibi ceza suçu ile disiplin ihlalinin birbirine son derece sıkı biçimde bağlandığı durumlarda önem kazanmaktadır. Buna karşılık görevi ihmal gibi, ceza hukuku bakımından suçun unsurları ile disiplin ihlalinin unsurlarının birbirinden ayrılabildiği durumlarda ceza mahkemesinin beraat kararı disiplin sorumluluğunu kendiliğinden ortadan kaldırmayacaktır.

Somut olay bakımından Danıştay'ın ceza yargılamasının kesinleşmesinin beklenmesi gerektiği yönündeki sonucuna katılıyoruz. Ancak bu sonucun yalnızca mevcut delillerin yetersizliği üzerinden değil, masumiyet karinesinin idarenin disiplin yetkisine getirdiği maddi sınırlar üzerinden daha açık biçimde ortaya konulması gerektiği kanaatindeyiz.

Çünkü disiplin hukukunun bağımsızlığı, ceza mahkemesinin henüz ortaya koymadığı bir fiili idarenin kesinleşmiş gerçeklik olarak kabul edebilmesi anlamına gelmez.

Özellikle kişinin Silahlı Kuvvetlerden Ayırma gibi mesleki statüsünü sona erdiren ağır bir yaptırımla karşı karşıya olduğu durumlarda, bu sınırın çok daha dikkatli çizilmesi gerekir.

Kısacası mesele, “ceza davası devam ederken disiplin cezası verilebilir mi?” sorusundan daha derindir. Asıl soru, ceza yargılamasının konusu olan aynı fiilin, ceza mahkemesince kesin olarak ortaya konulmadan disiplin yaptırımının maddi temeli hâline getirilip getirilemeyeceğidir. Kanaatimizce masumiyet karinesi, özellikle fiillerin özdeş olduğu bu tür durumlarda, buna izin vermemektedir.