Vazife Malullüğünde Gelir Kaybı Nasıl Hesaplanmalı? Danıştay 10. Dairesinden Önemli İçtihat Değişikliği

Danıştay Onuncu Dairesi, E.2024/4719, K.2024/6850, T.25.12.2024

Anahtar Kelimeler: Vazife malullüğü, maddi tazminat, gelir kaybı, hizmet kusuru, zarar hesabı, zarar ve yararın denkleştirilmesi, bakıcı gideri, TRH 2010

Bir kamu görevlisinin görevi sırasında yaralanarak vazife malulü olması ve bu nedenle görevinden ayrılmak zorunda kalması hâlinde, ortaya çıkan zarar yalnızca olay tarihinde meydana gelen maddi kayıplardan ibaret değildir. Kişinin çalışmaya devam etmesi hâlinde elde edeceği gelir ile vazife malullüğü nedeniyle aldığı aylık arasındaki fark da önemli bir zarar kalemi oluşturabilir.

Ancak bu zararın hesabında, vazife malullüğü aylığının ne ölçüde “yarar” kabul edilerek zarardan mahsup edileceği uzun süredir tartışmalı bir konudur.

Danıştay Onuncu Dairesinin 25.12.2024 tarihli kararı, tam da bu noktada önceki uygulamasından dönerek yeni bir hesaplama yöntemi benimsemiştir.

Uyuşmazlığın temelindeki sorun ne?

Somut olayda polis memuru olan davacı, 2003 yılında başka bir polis memurunun silahlı saldırısı sonucu yaralanmış ve vazife malulü olarak emekliye ayrılmıştır. Davacılar, uğranılan maddi ve manevi zararların idare tarafından karşılanması istemiyle tam yargı davası açmıştır.

Uyuşmazlığın maddi tazminata ilişkin bölümünde temel mesele, davacının görevine devam etmesi hâlinde elde edeceği gelir ile vazife malullüğü nedeniyle elde ettiği gelir arasındaki farkın nasıl hesaplanacağıdır.

Burada ilk bakışta basit görünen fakat tazminat hesabını ciddi biçimde değiştiren bir soru ortaya çıkmaktadır:

Vazife malullüğü aylığının, meydana gelen olay nedeniyle elde edilen bir “yarar” olduğu kabul edilerek zarardan düşülmesi mümkün müdür?

Danıştay bu kararında artık vazife malullüğü aylığının tamamının veya vazife malullüğü aylığı ile adi malullük aylığı arasındaki farkın bu şekilde mahsup edilemeyeceğini kabul etmiştir.

Danıştay önceki uygulamasından neden döndü?

Kararın en dikkat çekici kısmı burasıdır.

Daire, önceki kararlarında kabul ettiği hesaplama yönteminin somut olayda esas alınan bilirkişi raporuna da yansıdığını açıkça belirtmektedir. Ancak Daire Başkanı ve bütün üyelerin katılımıyla gerçekleştirilen toplantıda alınan ilke kararı doğrultusunda önceki uygulamadan dönüldüğünü ifade etmiştir.

Danıştay bu değişikliğin hukuki güvenlik ilkesine aykırı olmadığını da özellikle vurgulamıştır. Kararda, hukuki güvenliğin ve bireylerin makul güvenlerinin korunmasının, mahkemelerin hiçbir zaman içtihat değiştiremeyeceği anlamına gelmediği belirtilmiş; AİHM'nin Unédic/Fransa, Nejdet Şahin ve Perihan Şahin/Türkiye ve Atanasovski/Makedonya kararlarına da atıf yapılmıştır.

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Söz konusu değişiklik, Danıştay İçtihadı Birleştirme Kurulunca verilmiş bağlayıcı bir içtihadı birleştirme kararı değildir. Dairenin kendi yerleşik uygulamasını, bütün üyelerinin katıldığı bir değerlendirme sonucunda değiştirmesidir.

Vazife malullüğü aylığı neden zarardan düşülmüyor?

Danıştay'ın yeni yaklaşımının temelinde önemli bir tazminat hukuku ilkesi bulunmaktadır.

Tazminatın amacı, zarar göreni zenginleştirmek veya zarar vereni cezalandırmak değil, gerçek zararı karşılamaktır. Bu nedenle hesaplanan tazminat gerçek zararı aşmamalıdır.

Bununla birlikte Danıştay, vazife malullüğü aylığının niteliğine ayrıca bakmaktadır.

Vazife malullüğü aylığı, kamu görevlisinin vazife maluliyetine uğraması nedeniyle kendisine sosyal güvenlik sistemi içerisinde bağlanan bir aylıktır. Danıştay'a göre, bu aylığın adi malullük aylığını aşan kısmı, vazife maluliyetine yol açan olay nedeniyle elde edilmiş ve zarardan mahsup edilmesi gereken bir “yarar” olarak kabul edilemez.

Daire bu yaklaşımın gerekçesini oldukça açık biçimde ortaya koymaktadır: Aksi kabul, vazife maluliyetine yol açan olay sonucunda bağlanan aylığın kişi açısından adeta bir “lütuf” veya elde edilmesi beklenen bir menfaat olduğu sonucuna götürecektir. Bunun ise hayatın olağan akışına uygun olmadığı belirtilmektedir.

Başka bir ifadeyle, kişi görevini sürdürebilseydi elde edeceği gelirden mahrum kalmışsa, sırf görev sırasında malul olduğu için kendisine bağlanan vazife malullüğü aylığının özel niteliği dikkate alınarak bu zararın olduğundan düşük hesaplanması mümkün değildir.

Yeni hesaplama nasıl yapılacak?

Danıştay, yeni yöntemi oldukça ayrıntılı biçimde ortaya koymuştur.

1. Aktif dönem

Davacının yasal emeklilik yaşına kadar çalışabileceği dönem aktif dönem olarak kabul edilmektedir.

Bu dönemde, davacının emsali kamu görevlisinin alacağı görev aylığı ile davacının almaya devam ettiği vazife malullüğü aylığı arasındaki fark zarar olarak hesaplanacaktır.

Dolayısıyla örneğin emsal görev aylığı 70.000 TL, vazife malullüğü aylığı 45.000 TL ise, somut hesabın ilgili dönemdeki diğer parametreleri saklı kalmak üzere temel fark 25.000 TL olacaktır.

Gelecekte gerçekleşecek zarar bakımından ise aylıklardaki artışlar ve zararın peşin sermaye değeri de hesaba katılacaktır.

2. Pasif dönem

Yasal emeklilik yaşından sonraki dönem ise pasif dönem olarak değerlendirilmiştir.

Bu dönemde artık davacının emsali aktif kamu görevlisinin maaşı değil, yasal emeklilik koşullarını taşıması hâlinde bağlanabilecek emekli aylığı ile vazife malullüğü aylığı arasındaki fark dikkate alınacaktır.

Böylece zarar hesabı, kişinin aktif çalışma hayatı ile emeklilik dönemini birbirinden ayıran daha sistematik bir yapıya kavuşmaktadır.

Yaşam süresi de değişti: TRH 2010

Kararın bir diğer önemli sonucu, tazminat hesabında kullanılacak yaşam tablosuna ilişkindir.

Danıştay, davacının muhtemel ömrünün ülkemize özgü ve güncel verilerle hazırlanan TRH 2010 Ulusal Mortalite Tablosu esas alınarak belirlenmesi gerektiğini kabul etmiştir.

Bu husus özellikle uzun dönemli gelir kaybı ve bakıcı gideri hesaplamalarında tazminat miktarını doğrudan etkileyebilecek niteliktedir.

Devlet tarafından yapılan diğer ödemeler ne olacak?

Danıştay, zarar ile yararın denkleştirilmesi bakımından önemli bir ayrım daha yapmıştır.

Davacıya olay nedeniyle 2330 sayılı Kanun kapsamında nakdi tazminat veya 5434 sayılı Kanun'un Ek 79. maddesi kapsamında tütün ikramiyesi ödenmişse, bu ödemelerin olay nedeniyle sağlanan bir yarar olup olmadığı değerlendirilecek; yarar niteliğinde oldukları kabul edilirse, rapor tarihindeki güncel değerleri hesaplanarak maddi zarardan mahsup edilecektir. 

Dolayısıyla Danıştay'ın yaklaşımı, “hiçbir ödeme zarardan düşülmez” şeklinde değildir. Asıl mesele, hangi ödemenin doğrudan zarara neden olan olayın sonucu olarak elde edilen bir yarar olduğunun belirlenmesidir.

Bakıcı giderinde de önemli değişiklik

Karar yalnızca gelir kaybıyla sınırlı değildir. Vazife malulü kişinin başkasının bakımına muhtaç olması hâlinde ortaya çıkan bakıcı gideri konusunda da ayrıntılı hesaplama ilkeleri getirilmiştir.

Öncelikle 5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanunu'nun Ek 77. maddesi kapsamında davacıya ayrıca bakıcı ücreti ödenip ödenmediğinin araştırılması gerekmektedir. Böyle bir ödeme yapılıyorsa aynı dönem için ayrıca bakıcı gideri zararı hesaplanmayacaktır.

Ödeme yapılmıyorsa bakıcı giderinin; TRH 2010 yaşam tablosu, yıllık ödeme yöntemi ve ilgili dönemdeki brüt asgari ücret gibi kriterler dikkate alınarak hesaplanması öngörülmüştür. Karar tarihinden sonraki dönemlerde ise ödemelerin, kişinin hayatta olduğu tespit edilmek suretiyle her yıl peşin olarak yapılması gerektiği belirtilmiştir.

Kararın pratik önemi

Kararın özellikle vazife malullüğü nedeniyle tam yargı davası açan kamu görevlileri bakımından önemli mali sonuçları bulunmaktadır.

Danıştay, bir taraftan tazminatın gerçek zararı aşmaması gerektiği yönündeki klasik ilkeyi korurken, diğer taraftan vazife malullüğü aylığının niteliğini dikkate alarak bu aylığın tamamının veya belirli bir bölümünün otomatik biçimde “yarar” kabul edilerek zarardan düşülmesine karşı çıkmaktadır.

Bunun yanında aktif dönem, pasif dönem, emsal maaş, vazife malullüğü aylığı, emekli aylığı, yaşam beklentisi ve olay nedeniyle yapılan diğer ödemeler ayrı ayrı değerlendirilerek daha ayrıntılı bir aktüeryal hesaplama sistemi ortaya konulmuştur.

Bu nedenle karar, yalnızca bir bilirkişi hesabının nasıl yapılacağına ilişkin teknik bir karar olarak değil, vazife malullüğünden kaynaklanan maddi tazminatın hangi hukuki esaslara göre belirleneceğini yeniden şekillendiren bir içtihat değişikliği olarak önem taşımaktadır.

Danıştay'ın bu kararıyla ortaya koyduğu temel yaklaşım şudur: Vazife malullüğü nedeniyle kişinin çalışma hayatından elde edeceği gelirden mahrum kalması gerçek bir zarar oluşturuyorsa, kendisine sosyal güvenlik sistemi kapsamında bağlanan vazife malullüğü aylığı, niteliği ve kaynağı göz ardı edilerek otomatik biçimde bu zarardan mahsup edilemez. Zarar hesabı, somut olayın özellikleri ve sosyal güvenlik ödemelerinin hukuki niteliği birlikte değerlendirilerek yapılmalıdır.