Tam Yargı Davalarında Zararın İspatı ve Muhtemel Zarar Ayrımı: Anayasa Mahkemesinden Önemli Bir Mülkiyet Hakkı Kararı

Anayasa Mahkemesi Abdulkadir Sevim ve Diğerleri Kararı, B. No: 2021/11222, 4/11/2026
I. Giriş
İdari yargıda tam yargı davalarının temel amacı, idarenin işlem ve eylemleri nedeniyle kişilerin malvarlığında meydana gelen zararların giderilmesidir. Bununla birlikte, bir zararın tazmin edilebilmesi için gerçekleşmiş, kesin ve somut delillerle ortaya konulabilir olması gerektiği yönündeki yaklaşım, Danıştay içtihadında önemli bir yer tutmaktadır.
Özellikle yoksun kalınan kira geliri, ticari kazanç kaybı ve ekonomik faaliyetin engellenmesinden kaynaklanan zararlar bakımından, zararın henüz gerçekleşmemiş veya varsayımsal olduğu gerekçesiyle tazminat taleplerinin reddedildiği görülmektedir.
Ancak bu yaklaşımın her somut olayda aynı şekilde uygulanması, idarenin hukuka aykırı işleminden kaynaklanan zararın niteliğinin ve ortaya çıktığı koşulların göz ardı edilmesine yol açabilir. Hatta kimi durumlarda, idarenin işlemi nedeniyle ekonomik faaliyette bulunması engellenen kişiden, söz konusu faaliyetin gerçekleşmiş olduğunu kanıtlamasının beklenmesi, zarar gören üzerinde aşırı bir ispat yükü oluşturabilir.
Anayasa Mahkemesinin 4/11/2026 tarihli Abdulkadir Sevim ve Diğerleri kararı, tam da bu soruna ilişkin önemli değerlendirmeler içermektedir. Mahkeme, idari yargı mercilerinin muhtemel zarar yaklaşımını benimsemekle birlikte, zararın ortaya çıkış koşullarını ve idarenin işleminden kaynaklanan ekonomik imkânsızlıkları yeterince araştırmadan tazminat talebini reddetmesini mülkiyet hakkı yönünden incelemiştir.
Karar, tam yargı davalarında zarar ve illiyet bağı değerlendirmesinin yalnızca soyut ispat kuralları üzerinden değil, uyuşmazlığın bütün koşulları dikkate alınarak yapılması gerektiğini ortaya koymaktadır.
II. Uyuşmazlığın Arka Planı: Hukuka Aykırılığı Tespit Edilen İdari İşlem ve Devam Eden Ekonomik Kısıtlama
Başvuruya konu olayda, başvurucuların murisine ait ve üzerinde akaryakıt istasyonu bulunan taşınmaz, 2011 yılında bir şirkete kiralanmıştır.
11/4/2013 tarihinde yürürlüğe giren 6455 sayılı Kanun ile 5015 sayılı Petrol Piyasası Kanunu'nun 20. maddesine eklenen düzenleme uyarınca, kaçakçılık fiillerinin tespit edildiği tesislerde lisansa tabi faaliyetlerin geçici olarak durdurulması ve bu süre içinde aynı tesis için başka bir kişiye lisans verilmemesi öngörülmüştür.
Kiracı şirketin menşei belli olmayan akaryakıt bulundurduğunun tespit edilmesi üzerine akaryakıt istasyonu 18/7/2013 tarihinde mühürlenmiştir. Bu sırada taşınmazın maliki, kira sözleşmesini feshetmiş ve açtığı tahliye davası sonucunda kiracı şirketin taşınmazdan tahliyesini sağlamıştır. Taşınmaz 3/7/2014 tarihinde malike teslim edilmiştir.
Bununla birlikte, kiracının taşınmazdan tahliye edilmesi istasyon üzerindeki mühürlemenin kaldırılmasını sağlamamıştır.
Daha sonra 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu'nda yapılan değişiklikle, belirli seviyede ulusal marker içeren akaryakıtın kaçakçılık kapsamında değerlendirilmesine ilişkin düzenleme değiştirilmiştir. Bunun üzerine malik tarafından EPDK'ya mühürlerin kaldırılması talebiyle başvurulmuş; ancak talep reddedilmiştir.
Bu ret işleminin iptali istemiyle açılan davada Danıştay Onüçüncü Dairesi, 17/2/2016 tarihinde ilk derece mahkemesi kararını bozmuştur. Daire, mevzuat değişikliğiyle birlikte mühürleme işleminin dayanağını oluşturan fiilin kaçakçılık kapsamında değerlendirilmesinin mümkün olmadığını, dolayısıyla mühürlemenin kaldırılması talebinin reddedilmesinde hukuka uygunluk bulunmadığını belirtmiştir. Bozma kararı sonrasında idari işlem iptal edilmiş ve mühürler 19/12/2016 tarihinde kaldırılmıştır.
Başvurucular, iptal kararının kesinleşmesinin ardından İYUK'un 12. maddesi kapsamında tam yargı davası açmıştır. Mühürlemenin devam ettiği dönemde akaryakıt istasyonunu kiraya veremediklerini, bu nedenle kira gelirinden mahrum kaldıklarını ve istasyonun kapalı kalması sebebiyle çeşitli maddi zararlara uğradıklarını ileri sürerek maddi tazminat talep etmişlerdir.
Ankara 9. İdare Mahkemesi, idarenin hizmet kusurunu kabul etmekle birlikte kira kaybı talebini muhtemel zarar olarak değerlendirmiş ve davayı reddetmiştir. Mahkemeye göre, söz konusu dönemde taşınmazın kiraya verilip verilemeyeceği kesin olarak bilinemezdi. Ayrıca istasyonun bakımına ilişkin zararların başvurucuların alabilecekleri tedbirlerle önlenebileceği değerlendirilmiştir.
İstinaf başvurusunun da reddedilmesi üzerine uyuşmazlık bireysel başvuru yoluyla Anayasa Mahkemesinin önüne gelmiştir.
III. Tam Yargı Davalarında Zararın Gerçekleşmiş Olması Şartı ve Muhtemel Zarar Kavramı
İdarenin mali sorumluluğunun doğabilmesi için öncelikle bir zararın bulunması gerekir. İdari işlem veya eylemin hukuka aykırı olması, tek başına tazminat sorumluluğu için yeterli değildir. Ayrıca zarar ile idari faaliyet arasında uygun illiyet bağının bulunması gerekir.
Danıştay içtihadında maddi zarar, kişinin malvarlığında meydana gelen eksilme veya elde edilmesi kesin olan bir gelirden yoksun kalma şeklinde tanımlanmaktadır. Bu yaklaşımın doğal sonucu olarak, gerçekleşmemiş ve yalnızca gelecekte elde edilmesi umulan gelirlerin tazmini kural olarak kabul edilmemektedir.
Nitekim kararda aktarılan Danıştay Onuncu Dairesinin 18/4/2022 tarihli, E.2019/180, K.2022/2143 sayılı kararında da taşınmazın kiralanabilirliği ve kira bedelinin serbest piyasa koşullarına bağlı olduğu, bu nedenle belirli bir kira gelirinden mahrum kalındığının doğrudan ve kesin biçimde ortaya konulamadığı gerekçesiyle kira kaybı talebinin muhtemel zarar kapsamında kaldığı belirtilmiştir.
Benzer şekilde Danıştay Onüçüncü Dairesinin 26/12/2018 tarihli, E.2012/416, K.2018/4452 sayılı kararında, taşınmazın kiraya verilmesine kadar geçen döneme ilişkin kira gelirinin henüz gerçekleşmemiş muhtemel zarar niteliğinde olduğu kabul edilmiştir.
Bu yaklaşımın hukuki temeli anlaşılabilir niteliktedir. Zira tazminat hukukunun amacı, kişiyi gerçekleşmemiş ve belirsiz kazanç beklentileri üzerinden zenginleştirmek değildir. Bununla birlikte, burada dikkat edilmesi gereken husus, gerçekleşmiş zarar ile muhtemel zarar arasındaki ayrımın, zararın ortaya çıkmasını engelleyen veya güçleştiren koşullar dikkate alınmaksızın yapılmaması gerektiğidir.
Örneğin, bir taşınmazın kiraya verilmesi için önceden imzalanmış bir kira sözleşmesinin bulunmaması, her durumda kira kaybının yalnızca varsayımsal olduğu sonucunu doğurmaz. Taşınmazın niteliği, konumu, emsal kira bedelleri, geçmişteki kullanım biçimi, kiralanabilirliği ve idari işlem nedeniyle hangi süre boyunca ekonomik faaliyete kapalı kaldığı birlikte değerlendirilmelidir.
Başka bir ifadeyle, zararın kesinliğinin araştırılması ile zararın mutlaka önceden düzenlenmiş bir sözleşme veya gerçekleşmiş bir ticari işlemle kanıtlanmasının şart koşulması aynı şey değildir.
Anayasa Mahkemesinin incelemesinin önem kazandığı nokta da budur.
IV. Anayasa Mahkemesinin Yaklaşımı: Zararın İspatında Somut Olayın Koşulları Göz Ardı Edilemez
Anayasa Mahkemesi öncelikle mühürleme işleminin mülkiyet hakkına müdahale oluşturduğunu kabul etmiştir. Taşınmaz malikinin mülkünü kullanma, mülkün semerelerinden yararlanma ve mülk üzerinde tasarrufta bulunma yetkilerinin sınırlandırılması, Anayasa'nın 35. maddesi kapsamında korunmaktadır.
Mahkeme, müdahalenin kanuni dayanağının ve kamu yararı amacının bulunduğunu da kabul etmiştir. Mühürleme işleminin tesis edildiği tarihte yürürlükte bulunan mevzuat çerçevesinde, kaçakçılıkla mücadele amacıyla uygulanan tedbirin elverişli ve gerekli olduğu değerlendirilmiştir.
Dolayısıyla ihlal kararı, ilk mühürleme işleminin başlangıçta hukuka aykırı olduğu tespitine dayanmamaktadır. Uyuşmazlığın esasını, mevzuat değişikliğinden sonra mühürlerin kaldırılması talebinin reddedilmesi ve bu ret işleminin iptal edilmesine rağmen mühürlemenin uzun süre devam etmesi nedeniyle doğan zararların tam yargı davasında etkili biçimde incelenmemesi oluşturmaktadır.
AYM'nin özellikle üzerinde durduğu husus, tam yargı davasına konu edilen dönemin özellikleridir.
EPDK'ya mühürlerin kaldırılması talebiyle başvurulmasından sonra istasyon yaklaşık 25 ay daha mühürlü kalmıştır. Üstelik 5015 sayılı Kanun'un olay tarihinde yürürlükte bulunan 20. maddesinin sekizinci fıkrası uyarınca, mühürleme devam ettiği sürece aynı tesis için başka bir gerçek veya tüzel kişiye lisans verilmesi de mümkün değildir.
Bu düzenleme, somut olay bakımından belirleyici niteliktedir. Çünkü istasyonun mühürlü kaldığı dönemde yalnızca mevcut işletmecinin faaliyet göstermesi engellenmemiş; taşınmazın başka bir işletmeciye kiralanarak ekonomik değer üretmesi de hukuken mümkün olmamıştır.
Buna rağmen İdare Mahkemesi, mühürlemenin devam ettiği dönemde taşınmazın kiracısının bulunmadığına dayanarak kira kaybı talebini muhtemel zarar olarak değerlendirmiştir.
Anayasa Mahkemesi bu yaklaşımı yeterli görmemiştir. Zira istasyonun mühürlü olduğu ve başka bir işletmeciye lisans verilmesinin hukuken mümkün olmadığı bir dönemde, yeni bir kiracının bulunmasını aramak, başvuruculara yerine getirilmesi son derece güç bir ispat yükü yüklemektedir.
Mahkemenin değerlendirmesindeki temel düşünce şu şekilde özetlenebilir: İdarenin işlemi nedeniyle bir taşınmazın ekonomik faaliyette bulunması hukuken engellenmişse, zarar gören kişiden bu dönemde taşınmazı kiraya verebildiğini veya yeni bir kiracı bulduğunu kanıtlamasını beklemek, zararın gerçek niteliğini göz ardı etmek anlamına gelebilir.
Burada AYM'nin yaptığı değerlendirme, kira gelirinin kendiliğinden ve her durumda kesinleşmiş bir zarar olarak kabul edilmesi değildir. Mahkeme, idari işlemin ekonomik faaliyeti engelleyen etkisini dikkate almadan, yalnızca fiilen yeni bir kira sözleşmesi bulunmamasından hareketle zarar talebinin reddedilmesini sorunlu bulmuştur.
V. İspat Yükü ve Mahkemelerin Araştırma Yükümlülüğü
Kararın en önemli yönlerinden biri, tam yargı davalarında zarar iddiasının incelenmesinde mahkemelerin rolüne ilişkin değerlendirmesidir.
Başvurucular, dava dilekçelerinde uğradıklarını ileri sürdükleri maddi zararların belirlenmesi amacıyla keşif ve bilirkişi incelemesi yapılmasını talep etmiştir. Buna rağmen İdare Mahkemesi, taşınmazın mühürlü kalması nedeniyle kiraya verilemediği iddiasını muhtemel zarar olarak nitelendirmiş; taşınmazın mühürleme bulunmasaydı kiralanabilir olup olmadığını, emsal kira değerlerini veya taşınmazın ekonomik potansiyelini araştırmamıştır.
Anayasa Mahkemesi, bu eksikliği mülkiyet hakkının usule ilişkin güvenceleri kapsamında değerlendirmiştir.
Mülkiyet hakkının etkili biçimde korunması, yalnızca müdahalenin hukuki dayanağının ve kamu yararı amacının incelenmesini gerektirmez. Yargı mercilerinin, mülkiyet hakkını ilgilendiren uyuşmazlıklarda sonuca etkili temel iddia ve itirazları özenli biçimde değerlendirmesi ve kararlarında ilgili ve yeterli gerekçeye yer vermesi de gerekir.
Bu çerçevede AYM, başvurucuların zarar iddialarının etkin biçimde araştırılması için keşif ve bilirkişi incelemesi yapılmamasını; taşınmazın mühürlü olmaması hâlinde kiralanabilirliğinin değerlendirilmemesini önemli görmüştür.
Dolayısıyla sorun yalnızca mahkemenin zarar kavramını yorumlama biçimi değildir. Aynı zamanda, bu yoruma ulaşırken gerekli araştırmayı yapmamış olmasıdır.
Tam yargı davalarında zararın ispatı elbette davacının iddiasını somutlaştırma yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Ancak zararın niteliği, teknik veya ekonomik inceleme yapılmasını gerektiriyorsa mahkeme, uyuşmazlığın çözümü için gerekli araştırmayı yapmadan salt ispat yetersizliğine dayanarak davayı reddetmemelidir.
Özellikle idarenin işleminden kaynaklanan hukuki veya fiilî engeller, zararın doğrudan belgelenmesini güçleştiriyorsa, ispat yükünün somut olayın koşulları dikkate alınarak değerlendirilmesi gerekir.
AYM'nin kararı bu bakımdan, tam yargı davalarında mahkemelerin yalnızca tarafların sunduğu belgeler üzerinden şekli bir inceleme yapmakla yetinemeyeceğini; mülkiyet hakkının etkili korunması için uyuşmazlığın esasına ilişkin gerekli araştırmayı gerçekleştirmesi gerektiğini göstermektedir.
VI. İdari İşlemin İptali ile Tazminat Sorumluluğu Arasındaki İlişki
Kararın bir diğer önemli yönü, iptal davası ile tam yargı davası arasındaki ilişkinin değerlendirilmesidir.
İYUK'un 12. maddesi, hakları ihlal edilen kişilere idari işlem nedeniyle doğan zararların giderilmesi amacıyla tam yargı davası açma imkânı tanımaktadır. İlgililer, önce iptal davası açıp bu davanın karara bağlanmasından sonra da işlemden kaynaklanan zararları için tam yargı yoluna başvurabilirler.
Somut olayda da başvurucular önce mühürlerin kaldırılması talebinin reddine ilişkin işlemin iptalini sağlamış, ardından bu işlem nedeniyle uğradıklarını ileri sürdükleri zararların tazmini için tam yargı davası açmıştır.
İptal kararının kesinleşmesi üzerine açılan tam yargı davasında İdare Mahkemesi, idarenin hizmet kusurunu tespit etmiş; ancak zarar bulunmadığı sonucuna ulaşmıştır.
Bu noktada iki hususun birbirinden ayrılması gerekir. Bir idari işlemin iptal edilmiş olması, idarenin ileri sürülen bütün zarar kalemlerini otomatik olarak tazmin etmesini gerektirmez. Zararın varlığı, miktarı ve işlemle arasındaki nedensellik bağı ayrıca incelenmelidir.
Bununla birlikte, iptal edilen işlemin kişilerin mülkiyet hakkı üzerindeki ekonomik etkileri de göz ardı edilemez. İdarenin hukuka aykırı işlemi nedeniyle taşınmazın ekonomik olarak değerlendirilmesi engellenmişse, bu etkinin doğurduğu zarar iddiası gerçekçi ve etkili bir incelemeye tabi tutulmalıdır.
AYM'nin yaklaşımı, iptal kararının ardından açılan tam yargı davasının yalnızca şekli bir zarar incelemesine indirgenemeyeceğini ortaya koymaktadır. İptal kararına konu işlemin niteliği, uygulanma süresi ve kişilerin ekonomik faaliyetleri üzerindeki etkisi, tazminat talebinin değerlendirilmesinde dikkate alınmalıdır.
VII. Kararın Tam Yargı Hukuku Bakımından Önemi
Abdulkadir Sevim ve Diğerleri kararı, tam yargı davalarında zarar kavramının değerlendirilmesine ilişkin yerleşik yaklaşımın anayasal sınırlarını göstermesi bakımından önemlidir.
Karardan çıkarılabilecek ilk sonuç, muhtemel zarar ile gerçekleşmiş zarar arasındaki ayrımın somut olaydan bağımsız ve mekanik biçimde yapılamayacağıdır. Özellikle idari işlemin kendisi ekonomik faaliyetin gerçekleşmesini engelliyorsa, bu engelin zarar değerlendirmesinde dikkate alınması gerekir.
İkinci olarak, kira kaybı veya gelirden yoksun kalma iddialarının yalnızca önceden düzenlenmiş bir kira sözleşmesinin bulunup bulunmadığına göre değerlendirilmesi yeterli değildir. Taşınmazın niteliği, kiralanabilirliği, emsal kira bedelleri ve idari işlem nedeniyle ekonomik faaliyetin hangi koşullarda engellendiği araştırılmalıdır.
Üçüncü olarak, zarar iddiasının teknik veya ekonomik inceleme gerektirdiği durumlarda keşif ve bilirkişi incelemesi yapılması, mülkiyet hakkının usule ilişkin güvenceleri bakımından önem taşıyabilir. Mahkemelerin, gerekli araştırmayı yapmadan zararı varsayımsal kabul etmeleri ilgili ve yeterli gerekçe yükümlülüğüyle bağdaşmayabilir.
Son olarak, kararın idari yargı mercilerinin tazminat hukukundaki değerlendirme alanını ortadan kaldırmadığı özellikle belirtilmelidir. AYM, her kira kaybının veya gelecekte elde edilmesi beklenen gelirin tazmin edilmesi gerektiğini söylememektedir. Mahkemenin müdahalesi, zararın somut olayın özellikleri dikkate alınmadan ve gerekli araştırma yapılmadan reddedilmesine yöneliktir.
Bu ayrım önemlidir. Zira karar, tam yargı davalarında zarar şartının ortadan kaldırılması değil, zarar şartının anayasal güvencelerle uyumlu biçimde uygulanması gerektiği yönünde bir yaklaşım ortaya koymaktadır.
VIII. Sonuç
Anayasa Mahkemesinin Abdulkadir Sevim ve Diğerleri kararı, tam yargı davalarında maddi zararın ispatına ilişkin yerleşik yaklaşımların somut olayın koşullarından bağımsız uygulanamayacağını göstermektedir.
İdari işlemin hukuka aykırılığı ve idarenin hizmet kusuru tespit edilmiş olsa bile, tazminat sorumluluğunun doğması için zararın varlığının ve illiyet bağının ortaya konulması gerekir. Ancak bu inceleme, idarenin işleminden kaynaklanan ekonomik imkânsızlıkları görmezden gelen bir ispat anlayışına dönüşmemelidir.
Özellikle idarenin işlemi nedeniyle taşınmazın kiralanması veya ekonomik olarak değerlendirilmesi hukuken engellenmişse, zarar gören kişiden bu dönemde yeni bir kiracı bulduğunu veya gerçekleşmiş bir kira sözleşmesi bulunduğunu kanıtlamasını beklemek hakkaniyetli bir değerlendirme olmayabilir.
Bu nedenle tam yargı davalarında mahkemelerin görevi, yalnızca ileri sürülen zarar kalemlerinin gerçekleşip gerçekleşmediğini şekli ölçütlerle değerlendirmek değildir. Aynı zamanda zararın hangi koşullarda ortaya çıktığını, idari işlemin ekonomik etkilerini ve zararın belirlenmesi için hangi araştırmaların yapılması gerektiğini de incelemektir.
Tam yargı davalarında zarar, yalnızca gerçekleşmiş ekonomik kayıp üzerinden değil, bu kaybın ortaya çıktığı koşullar ve idari işlemin ekonomik faaliyet üzerindeki etkileri birlikte değerlendirilerek belirlenmelidir. Aksi hâlde, idarenin hukuka aykırı işlemi nedeniyle ekonomik faaliyeti engellenen kişilerin, tam da bu engel yüzünden ispatlamakta zorlandıkları zararlar bakımından etkili bir giderim elde edememeleri söz konusu olabilir.
Anayasa Mahkemesinin bu kararı, mülkiyet hakkının korunması ile idari yargıda tazminat sorumluluğunun belirlenmesi arasındaki ilişkiyi bu yönüyle yeniden düşünmeye davet etmektedir.



